LÊ QUÝ ĐÔN – NHÀ BÁC HỌC LỚN CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM
Cuộc đời, sự nghiệp và di sản của một bậc hiền tài thế kỷ XVIII
Lê Quý Đôn (1726–1784) là một trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu, nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII. Với trí tuệ uyên bác, tinh thần học tập không ngừng nghỉ và những cống hiến to lớn trên nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, văn học, giáo dục, nông học, chính trị, ngoại giao, ông được hậu thế tôn vinh là biểu tượng lớn của truyền thống hiếu học, tinh thần thực học và khát vọng phụng sự đất nước.
Xuất thân trong dòng họ khoa bảng, sớm nổi tiếng thần đồng
Lê Quý Đôn tên khai sinh là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày mồng 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (năm 1726) tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và hiếu học. Thân phụ là Lê Trọng Thứ, một người nổi tiếng thanh liêm, từng giữ nhiều chức vụ trong triều đình. Từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã được sống trong môi trường học tập nghiêm cẩn, được giáo dưỡng về đạo đức, lễ nghĩa và hun đúc tinh thần ham học.
Ngay từ thuở thiếu thời, ông đã nổi tiếng là thần đồng với khả năng ghi nhớ đặc biệt và tư chất thông minh hiếm có. Tương truyền, hai tuổi ông đã biết nhiều chữ Hán, năm tuổi đọc thuộc nhiều bài thơ cổ, mười một tuổi có thể đọc sách sử hàng chục trang mà không quên. Chính trí tuệ thiên bẩm cùng ý chí học tập bền bỉ đã tạo nền tảng để ông trở thành một trong những trí thức xuất chúng nhất của dân tộc Việt Nam.
Con đường khoa bảng vẻ vang – Tam nguyên Bảng nhãn nổi tiếng
Con đường học tập và khoa cử của Lê Quý Đôn là minh chứng điển hình cho tinh thần hiếu học và nghị lực vượt khó.
Năm 1743, khi mới 17 tuổi, ông đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương, nổi tiếng khắp vùng bởi tài năng học vấn xuất chúng. Đến năm 1752, ông tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Hội và đỗ Bảng nhãn trong kỳ thi Đình dưới triều vua Lê Hiển Tông.
Với thành tích đỗ đầu nhiều kỳ thi lớn, Lê Quý Đôn được người đời gọi là “Tam nguyên Bảng nhãn”, trở thành một trong những đại khoa nổi bật của lịch sử khoa bảng Việt Nam.
Không chỉ nổi tiếng vì học rộng hiểu nhiều, ông còn được đánh giá cao bởi phẩm chất khiêm nhường, tinh thần cầu thị và ý thức phụng sự xã hội thông qua tri thức.
Nhà chính trị, ngoại giao và học giả lớn của triều đình
Sau khi đỗ đạt, Lê Quý Đôn được triều đình trọng dụng, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà nước.
Trong quá trình làm quan, ông từng đảm nhiệm các công việc liên quan đến biên soạn quốc sử, giáo dục, quản lý hành chính và tham mưu chính trị. Ông nổi tiếng là vị quan thanh liêm, cẩn trọng, luôn đề cao lợi ích quốc gia và đời sống nhân dân.
Đặc biệt, giai đoạn 1760–1762, Lê Quý Đôn được cử đi sứ nhà Thanh. Với trí tuệ sắc bén, khả năng ứng đối xuất sắc và khí phách của người trí thức Đại Việt, ông để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong hoạt động ngoại giao.
Nhiều giai thoại còn lưu truyền về tài năng của ông trong chuyến đi sứ, tiêu biểu là câu chuyện “đọc bia ngược” khiến nhân sĩ Trung Hoa phải khâm phục hay việc kiên quyết phản đối cách gọi miệt thị đối với sứ thần Đại Việt, thể hiện bản lĩnh, lòng tự tôn dân tộc và tinh thần bảo vệ quốc thể.
Nhà bác học lớn với kho tàng trước tác đồ sộ
Điều làm nên tầm vóc đặc biệt của Lê Quý Đôn chính là sự nghiệp học thuật đồ sộ và tinh thần khảo cứu nghiêm cẩn.
Ông để lại khoảng 40 bộ sách lớn, bao quát nhiều lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, nông nghiệp đến chính trị và quản trị xã hội.
Những công trình tiêu biểu của ông gồm:
Vân đài loại ngữ
Được xem như bộ “bách khoa thư” đầu tiên của Việt Nam, tập hợp tri thức về thiên văn, địa lý, xã hội, phong tục, triết học và nhiều lĩnh vực đời sống.
Kiến văn tiểu lục
Ghi chép những điều mắt thấy tai nghe, phản ánh tinh thần khảo cứu sâu rộng và ý thức bảo tồn tri thức dân tộc.
Đại Việt thông sử
Một công trình sử học lớn, góp phần hệ thống hóa lịch sử dân tộc.
Phủ biên tạp lục
Tác phẩm có giá trị đặc biệt về địa lý, kinh tế, xã hội vùng Thuận Hóa – Quảng Nam, thể hiện tư duy quản trị và tầm nhìn thực tiễn.
Toàn Việt thi lục
Bộ sưu tập lớn về thơ ca Việt Nam, góp phần gìn giữ di sản văn học dân tộc.
Với khối lượng tri thức đồ sộ và phạm vi nghiên cứu rộng lớn, Lê Quý Đôn được người đời ví như một “thư viện sống”, biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần học tập suốt đời của người Việt.
Những giá trị tư tưởng còn nguyên ý nghĩa hôm nay
Không chỉ để lại sách vở, Lê Quý Đôn còn để lại hệ thống tư tưởng có giá trị lâu dài đối với sự phát triển đất nước.
Ông đặc biệt đề cao:
- Tinh thần hiếu học, học tập suốt đời;
- Thực học – học phải gắn với hành;
- Trọng dụng nhân tài vì sự hưng thịnh quốc gia;
- Ý thức trách nhiệm của trí thức đối với xã hội;
- Tinh thần độc lập, lòng tự tôn dân tộc.
Những giá trị ấy vẫn còn nguyên tính thời sự trong bối cảnh xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và phát huy sức mạnh trí tuệ Việt Nam trong thời kỳ mới.
Sự tưởng nhớ của hậu thế
Lê Quý Đôn qua đời năm 1784, để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với triều đình và nhân dân.
Ngày nay, tên tuổi ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố, cơ sở giáo dục trên cả nước. Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại quê hương là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu, trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Năm 2026, kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726–2026) là dịp quan trọng để toàn xã hội tiếp tục ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và lan tỏa những giá trị tri thức, đạo học và tinh thần cống hiến mà ông để lại cho dân tộc Việt Nam.
